Veertig jaar D66. D-café met Bob van den Bos

maandag 29 november 2010

Bob van den Bos is al meer dan 40 jaar actief lid van D66 en heeft als (vice-) partijvoorzitter, Europarlementariër en lid van de Eerste en Tweede Kamer fractie een ruime politieke ervaring. Daarnaast is hij een expert 'Europese politiek' en heeft hij verschillende boeken over dit onderwerp geschreven. Ook was hij vanuit D66 direct betrokken bij de oprichting van de Jonge Democraten. Kortom: Bob van den Bos beschikt over een waar arsenaal aan leerzame ervaringen en amusante anekdotes.

Daar strooide hij dan ook lustig mee tijdens het D-café van zondag 28 november in de bovenzaal van café Faber.  Bob begon met drie ervaringen die zijn politieke belangstelling vorm gaven: zijn katholieke vriendje die van zijn vader niet met Bob mee mocht naar de neutrale voetbalvereniging in Leidschendam; het onderscheid op de lagere school tussen het klasje goede leerlingen en de overigen, die ten onrechte geen extra aandacht kregen; en de oprichting van D66, dat hem redde van zijn loyaliteitsconflict tussen de VVD van zijn ouderlijk huis en de PvdA van zijn schoolvrienden. D66 bracht het beste van de sociaal-democratie met het beste uit het liberalisme.  Het was tegen vanzelfsprekend gezag en voor radicale democratisering. Ideologieën waren achterhaald.

Dat werd anders toe Lousewies van der Laan met de beweging “Opschudding” de term ‘sociaal-liberaal’ introduceerde. Bob had daar zo zijn bedenkingen bij. Vrijheid, gelijkheid en broederschap waren zijn leuzen, en hij vond dat er binnen D66 minder nadruk lag op solidariteit dan hij wenselijk vond.

Binnen D66 ziet Bob twee vleugels, een meer sociale en een meer liberale. Voordat D66 bestond hadden burgers eigenlijk ook alleen de keuze tussen of liberaal, of sociaal-democratisch.  Ze kwamen dus of van de ene of van de andere kant van de ideologische scheidslijn. Voor D66 werd het de vraag: met wie gaan we het doen?

Van Mierlo was voorstander van een ‘Krankzinnig Avontuur’: het smeden van een Progressieve Volkspartij. Dit leidde tot ruzie in de fractie, en het liep slecht af: bij de verkiezingen in 1972 kreeg de partij slechts 1% van de stemmen. Van Mierlo trad af als fractievoorzitter, en werd opgevolgd door Jan Terlouw die de partij wilde opheffen. De tweederde meerderheid van het aantal leden dat daar voor moest zijn werd niet bereikt, en dus ging het niet door. Terlouw vroeg daarop om 1666 nieuwe leden en 16.666 handtekeningen.  Die kreeg hij royaal: 4500 nieuwe leden en 80.000 handtekeningen. Dus ging hij verder. De grote les die hieruit te leren was is: blijf onafhankelijk van de PvdA, en presenteer jezelf als de 4de stroming. Terlouw kwam met een nieuwe politieke agenda, waaronder technologische vernieuwing, milieu en onderwijs. De stelselvernieuwingen verdwenen in de ijskast. Volgens Bob was de spanning tussen Joop den Uyl en Jan Terlouw veel groter dan die tussen Joop den Uyl en Andries van Agt. Met Hans van Mierlo had Joop het altijd veel beter kunnen vinden, maar Hans was dan ook sterk voor progressieve samenwerking.
 
Van Mierlo komt terug in 1985, na zijn rede in Arnhem over de reden van bestaan voor D66. Hij wilde met D66 oppositie voeren vóór het kabinet. In 1994 kreeg D66 24 zetels in de Tweede Kamer (meer dan het CDA nu), en trad D66 toe tot het eerste paarse kabinet. Toen het in 1998 tien zetels verloor besloot D66 toch toe te treden tot het tweede paarse kabinet, van 1998-2002.

Na de verkiezingen van 2002 (D66 nu terug naar 7 zetels), en het kortdurende kabinet Balkenende I, met CDA, VVD en LPF, kwam D66 bij de verkiezingen van 2003 (nu 6 zetels) in het kabinet Balkenende II met CDA en VVD. Voor oudere D66’ers zou dit vroeger ondenkbaar geweest zijn, en in de beeldvorming is dit ook fout gegaan. Maar dank zij Alexander Pechtold is D66 er weer bovenop gekomen.   

We weten het: D66 wint in de oppositie, met name als de PvdA (en het CDA) regeert, en D66 verliest als het zelf deelneemt aan de regering. Bovendien weten we dat de populariteit van D66 erg afhangt van het charisma van de partijleider – tegenwoordig is dat overigens het geval voor de partijleider van elke partij. En tot slot weten we dat we voldoende afstand moeten houden zowel tot de PvdA op links als tot de VVD op rechts.

D66 lijdt onder de spanning van het dilemma tussen haar onafhankelijkheid bewaren en keuzes maken. Moet je voor de verkiezingen niet duidelijkheid scheppen over met wie je na de verkiezingen wilt regeren? Nee, Bob vindt van niet. Houdt afstand en – ook vandaag – ga niet mee met één links blok. Dat SP en GroenLinks hier andere afwegingen maken heeft te maken met de profilering van hun eigen partij. Stem mee met voorstellen die zo uit je eigen verkiezingsprogramma hadden kunnen komen, onafhankelijk van welke partij die voorstelt.

Een verschil met vroeger is dat D66 zich tegenwoordig een ‘middenpartij’ noemt. Dat was vroeger niet zo, toen stond D66 links van het midden. En politiek gezien maakt dat wel wat uit.    Verschuiven we niet een beetje naar rechts? De fundamentele vraagt rijst: Wat is de taak of de rol van de overheid? D66 is niet principieel voor of tegen een sterke of kleine overheid. In vroegere partijprogramma’s van D66 kom je voorstellen tegen over banenplannen. Alsof de overheid die zou kunnen creëren. Ach, schei toch uit! Zelfs binnen de VVD zien we al de verschuiving tussen het verkiezingsprogramma en het regeeraccoord over wat de overheid kan doen op het punt van het scheppen van nieuwe banen.

Maar tegenwoordig schieten we juist weer te ver door naar het marktdenken. We hebben veel te veel vertrouwen in de markt. Maar die leidt tot schaalvergroting en tot het verlies van de menselijke maat. Bob heeft daar grote zorgen over. Eén recent voorbeeld dat hem aangreep is dat 1 op de 18 patiënten in de Nederlandse ziekenhuizen sterft door vermijdbare omstandigheden: artsen of verpleeghulpen die niet of te laat komen opdagen, verkeerde medicijnen die worden gegeven. Een simpele checklist zou al wonderen doen. Waarom is die er niet? Ook de schaalvergroting in het onderwijs is Bob een doorn in het oog.

In de discussie werd de vraag gesteld wat nu eigenlijk de essentie is van het eigen gedachtegoed. Toch niet dat we ons zo goed kunnen afzetten tegen anderen? Uiteindelijk noemde Bob "Redelijkheid en Binding" belangrijk. Daarnaast klimaatproblemen, met nadruk op milieu, onderwijs en cultuur.  Bob ziet een toenemende spanning in het onderscheid tussen hoger opgeleiden met een internationale vertrouwensvolle blik op de toekomst, en lager opgeleiden die meer nationalistisch denken en bang zijn. Culturele minderheden zien – ook al zijn ze goed opgeleid – steeds minder perspectief voor zichzelf. Daar moeten we beter naar luisteren.  Doe iets aan die tweedeling in de samenleving.  We moeten ons richten op de middengroepen, en meer rekening houden met mensen die vervuld zijn van wrok jegens de overheid. D66 is geen partij voor mensen met rancune.  Maar we moeten ons niet afsluiten voor meningen waar we niet van houden.

Een dilemma voor D66 op dit moment is: hoe bindt je grote groepen kiezers uit het midden, enerzijds en hoe behoudt je je vrijzinnigheid, die voor sommigen, zoals Thom de Graaf van zichzelf zei, de ziel van de partij vormt.

Het waren vragen die uitnodigden tot verdere discussie.  Maar de gereserveerde tijd was al ver verstreken, en de rest van de discussie vond plaats aan de gezellige bar.